جامعه‌ی مدینه در آستانه‌ی هجرتِ پیامبر اکرم (ص)، پهنه‌ای متکثر، گسسته و انباشته از تعارض‌های تاریخی بود. ساختار اجتماعی آن بر محورِ پیوندهای خونی، عصبیت‌های قبیله‌ای، رقابت‌هایِ منزلتی و کینه‌هایِ دیرپا سامان یافته بود.

به گزارش رسا، جامعه‌ی مدینه در آستانه‌ی هجرتِ پیامبر اکرم (ص)، پهنه‌ای متکثر، گسسته و انباشته از تعارض‌های تاریخی بود. ساختار اجتماعی آن بر محورِ پیوندهای خونی، عصبیت‌های قبیله‌ای، رقابت‌هایِ منزلتی و کینه‌هایِ دیرپا سامان یافته بود. دو قبیله‌ی بزرگ «اوس» و «خزرج»، که سالیان متمادی درگیرِ نزاع‌هایِ خونین و جنگ‌هایِ فرساینده (مانند روزِ بُعاث) بودند، کانونِ اصلیِ این گسست‌ها محسوب می‌شدند. افزون بر این، ورودِ مهاجران، حضورِ فعالِ یهودیان، دسیسه‌هایِ منافقان، تفاوت‌هایِ عمیق اقتصادی-فرهنگی و رقابت بر سرِ منزلت سیاسی، بر پیچیدگی‌هایِ این جامعه‌یِ نوپا می‌افزود.

از این‌رو، تأسیسِ حکومت اسلامی به معنای پایانِ خودکارِ اختلاف‌ها نبود؛ چرا که پیامبر (ص) با جامعه‌ای مواجه بودند که هنوز بخش‌هایِ قابل‌توجهی از عادات، ارزش‌ها و حساسیت‌هایِ جاهلی در آن تداوم داشت. اهمیتِ سیره نبوی در این است که آن حضرت، وحدت را نه مقوله‌ای صرفاً عاطفی و یا توصیه‌ای اخلاقی، بلکه «پروژه‌ای حکمرانانه» دانستند و برای تحققِ آن، مجموعه‌ای هماهنگ از اقداماتِ معرفتی، سیاسی، حقوقی، نهادی، اقتصادی و اخلاقی را پی‌ریزی کردند. بدین‌سان، انسجام در سیره نبوی، برآیندِ فرآیندهایِ «امت‌سازی»، «نهادسازی»، «قانون‌مداری»، «مدیریتِ تعارض» و «تربیتِ اخلاقی» است.

۱. گذار از ساختارِ قبیله‌ای به ساختارِ امت

نخستین گامِ راهبردیِ پیامبر (ص)، تغییرِ بنیادینِ «واحدِ هویت‌بخشِ» جامعه بود. در نظامِ جاهلی، قبیله، تنها واحدِ حمایت، منزلت و داوری بود. فرد پیش از آنکه به‌عنوانِ یک انسان یا شهروند شناخته شود، به قبیله تعلق داشت و حمایت از هم‌قبیله‌ای، حتی در صورت ظلم، وظیفه‌ای مقدس تلقی می‌شد. در چنین ساختاری، عدالت تابع پیوندهایِ خونی بود و کوچک‌ترین تعارض‌هایِ فردی به‌سرعت به نزاع‌هایِ گسترده‌یِ قبیله‌ای بدل می‌شد.

پیامبر اکرم (ص) با طرحِ مفهومِ «امت»، مبنایِ جدیدی برایِ همبستگیِ اجتماعی وضع کردند. در این الگو، ایمان، التزامِ اخلاقی، مسئولیت‌پذیری و عملِ صالح، جایگزینِ نسب و عصبیت شد. قبایل حذف نشدند، اما از جایگاهِ «محورِ نهاییِ داوری» به جایگاهِ «اجزایِ هویتِ فراگیرِ اسلامی» فروکاسته شدند. بدین‌سان، رقابت‌هایِ قبیله‌ای از میدانِ انتقام و سلطه‌گری به میدانِ خدمت، ایثار و سبقت در خیرات منتقل شد؛ یعنی انرژیِ اجتماعی به‌جای فرسایش در جنگ‌های درون‌گروهی، در مسیر ساخت تمدنِ اسلامی و دفاع از مصالحِ عمومی به کار گرفته شد.

۲. مدیریتِ تعارضِ اوس و خزرج

تعارضِ اوس و خزرج، آزمونی دشوار برایِ الگویِ وحدت‌سازِ نبوی بود. پیامبر (ص) برایِ مهارِ این گسلِ تاریخی، چهار اقدامِ مکمل انجام دادند:

تثبیتِ هویتِ مشترک: ایشان با تثبیتِ هویتِ «انصار» به‌عنوانِ شناسنامه‌ای دینی و سیاسی، رقابت‌هایِ پیشین را تحت‌الشعاعِ یک هویتِ متعالی‌تر قرار دادند تا دایره‌یِ «ما» از قبیله به «امت» گسترش یابد.

مهندسیِ حافظه‌یِ جمعی: پیامبر (ص) اجازه ندادند خاطراتِ جنگ‌هایِ گذشته به ابزارِ بسیجِ سیاسی بدل شود. هرگاه تحریکِ عناصرِ بیرونی، اوس و خزرج را تا آستانه‌یِ نزاعِ جاهلی پیش می‌برد، آن حضرت با قاطعیت و در نقشِ «داورِ نهایی»، مرزهایِ مشروعِ رفتارِ اجتماعی را بازتعریف می‌کردند تا حافظه‌یِ تاریخیِ نزاع، آینده‌یِ جامعه را به گروگان نگیرد.

تغییرِ جهتِ رقابت: رقابت میانِ آنان نه حذف، بلکه از سطحِ انتقام‌جویی به سطحِ نصرتِ دین و مشارکت در دفاع تغییرِ جهت یافت.

نهادسازی برایِ تعاملِ مستمر: تشکیلِ نهادهایِ مشترکی چون نمازِ جمعه و جماعت، فرصتِ مشاهده‌یِ متقابل، گفت‌وگو و اعتمادسازی را فراهم کرد. جامعه‌ای که اعضایِ آن در شبکه‌هایِ ارتباطیِ مشترک حضور دارند، کمتر مستعدِ بازتولیدِ سوء‌ظن است.

۳. تعیینِ مرجعِ قانونی و داوریِ مشترک

در جامعه‌یِ قبیله‌ای، تکثرِ مراکزِ داوری و سلیقه‌ای‌بودنِ معیارهایِ حق و باطل، نزاع‌ها را پایان‌ناپذیر می‌کرد. پیامبر (ص) با «نهادینه‌سازیِ مرجعیتِ واحدِ الهی»، از «خودداوریِ قبیله‌ای» پیشگیری کردند. ارجاعِ تمامیِ نزاع‌ها به داوریِ رسول (ص) و قانونِ الهی، تکثرِ سلیقه‌ای را به فرآیندی ساختارمند برایِ احقاقِ عدالت بدل ساخت. این امر، افزون بر تثبیتِ اقتدارِ حاکمیت، عدالت را به عنصرِ محوریِ انسجامِ اجتماعی تبدیل کرد.

۴. مسجد؛ نهادِ ارتباطی و مرکزِ ثقلِ انسجام

تأسیسِ «مسجدِ جامع»، پاسخی نهادی به خطرِ پراکندگیِ اجتماعی بود. در حالی که مساجدِ محلی می‌توانستند در شرایطی به کانون‌هایِ تفرقه و هویت‌بخشیِ محدود تبدیل شوند، مسجدِ جامع با کارکردِ چندگانه‌یِ سیاسی، داوری و عبادی، همه گروه‌ها را در یک مرکزِ مشترک گرد آورد. این مسجد، مرکزیتِ راهبردیِ جامعه بود و تعلقِ دینیِ عمومی را بر تعلقاتِ قبیله‌ای مقدم می‌ساخت.

۵. پیمانِ مؤاخات و بازسازیِ سرمایه‌یِ اجتماعی

پیامبر (ص) با برقراریِ پیمانِ «مؤاخات»، پیوندِ میانِ مهاجران و انصار را از سطحِ همزیستیِ اجباری به سطحِ «برادریِ نهادمند» ارتقا دادند. مؤاخات، شبکه‌ای از حمایتِ متقابل ایجاد کرد که فراتر از توصیه‌یِ اخلاقی، سازوکاری اقتصادی و اجتماعی برایِ کاهشِ شکاف‌ها و تضمینِ امنیتِ روانیِ مهاجران بود. در اینجا پیامبر (ص) برایِ حلِ یک مسئله‌یِ سیاسی (مدیریتِ مهاجرت)، از ابزاری اجتماعی-اخلاقی استفاده کردند.

۶. اخلاق، رحمت و عبور از منطقِ انتقام

وحدتِ پایدار، بدونِ اصلاحِ اخلاقِ عمومی ممکن نیست. پیامبر (ص) با مدارا، عفو و ترویجِ فرهنگِ «سلام»، فضایِ روانیِ همزیستی را تلطیف کردند. قاعده‌یِ «الإسلام یَجُبُّ ما قَبْلَه» (اسلامِ فرد، گذشته‌یِ او را قطع می‌کند)، راهبردی کلیدی برایِ آزادیِ جامعه از بندِ کینه‌هایِ تاریخی بود؛ به‌گونه‌ای که هیچ فردی به جرم گذشته‌یِ خود، در ساختار جدیدِ اجتماعی طرد نشود.

۷. مدیریتِ اقتضایی و مداخله‌یِ سریع

پیامبر (ص) در مواجهه با تعارض‌ها، رویکردی منفعل نداشتند. در مواردِ بحرانی (مانند درگیری‌هایِ فردی که به صف‌آراییِ مهاجر و انصار می‌انجامید)، آن حضرت با مداخله‌یِ سریع، گفت‌وگو و یادآوریِ هویتِ ایمانی، از تبدیلِ یک خطایِ فردی به بحرانِ جمعی جلوگیری می‌کردند.

نتیجه‌گیری

راهبردِ وحدت‌بخشیِ پیامبر اکرم (ص) در مدینه، الگویی چندلایه و نظام‌مند بود. سیره نبوی نشان می‌دهد که انسجامِ اجتماعی، نیازمندِ توازن میانِ سه عنصر است: «عقلانیتِ ساختاری» برایِ تنظیمِ نهادها، «عدالتِ سیاسی» برایِ جلوگیری از تبعیض، و «رحمتِ اخلاقی» برایِ بازسازیِ اعتماد. در این الگو، جامعه نه مجموعه‌ای از قبایلِ کنارِ هم، بلکه پیکره‌ای واحد است که وحدتِ آن نه از طریقِ حذفِ تکثر، بلکه از طریقِ قرار دادنِ تفاوت‌ها در ذیلِ غایتی مشترک و متعالی (امتِ توحیدی) شکل می‌گیرد.

حجت‌الاسلام علی‌آقا پیروز مدیر گروه مدیریت و حکمرانی اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی